Yeni Çeviri: Ejderha Yolu (Hançer ve Sikke 1)

Daniel Abraham'ın beş ciltlik Hançer ve Sikke (The Dagger and The Coin) serisi için yaptığım çevirilerin ilki, Ejderha Yolu (The Dragon's Path) bugün Pegasus Yayınları etiketiyle raflardaki yerini aldı.

Kitap fantastik bir evrende geçiyor. Fakat alıştığımız ırkların yerine yazarın kurguladığı, tamamen orijinal 12 (insanlarla beraber 13) farklı ırk var bu diyarlarda. Hepsi ejderhalar tarafından yaratılmış. Hatta sadece onlar değil, yaşadıkları şehirler, yollar ve daha pek çok şey de ejderhaların ürünü. Ancak günün birinde, kendi aralarında büyük bir savaşa tutuşan bu devasa yaratıkların nesli tükenmiş ve insanlığın 13 ırkı kendi başlarına hayatta kalabilmenin yollarını aramak zorunda kalmış.

Birden fazla başkarakteri konu alan kitap bizlere eski savaş kahramanı Markus Wester ve köpeksi Tralgu ırkının bir mensubu olan sağ kolu Yardem; insan ve Cinnae melezi, yetim ve öksüz Cithrin; beceriksiz ve ezik biri olan Geder Palliako; gururlu ve asabi saray soylusu Dawson Kalliam ve belki de romandaki en ilginç karakter olan Kitap rol Kesmet'in gözünden bu evrenin farklı köşelerinde yaşananları anlatıyor.

Roman fantastik türüne girse de kendisine daha çok "low-fantasy" demek daha doğru olacaktır. Yani etrafta ellerinden ateş topları fırlatan büyücülere vs rastlamıyoruz. Onun yerine fantastik öğeler arka planı oluşturuyor. Bizse daha çok bu dünyadaki entrikalara, savaşlara ve ırklar arasındaki meselelere odaklanıyoruz.

Hançer ve Sikke'nin numarası, ordu (hançer) ve para (sikke) arasındaki çatışmaları ön plana alması ve askeri gücün mü yoksa finansal gücün mü dünyayı şekillendirmekte daha etkin olduğunu konu alması. Bankacılara karşı soylular...

Daha önce de belirttiğim gibi, kitabın yazarı Daniel Abraham tam bir Türkçe hayranı. Öyle ki kitapta Kurtadam, Başrahip, Orman ve Sınır Kuşku gibi bazı Türkçe kelimeler var. Kendisine bu konuyla ilgili bir soru sorulduğunda söz konusu kelimeleri Türkçeden aldığını belirtmiş. "Olağan Şüpheliler" filmini de çok seviyormuş.

Ejderha Yolu'nun editörlüğü Pelin Zorbay'a ait. Kitap, 3 Kasım'dan itibaren raflardaki yerini aldı. Keyifli okumalar...

Küçük Mavi Kıyamet

İki gündür tam bir teknoloji cehenneminde yaşıyorum...

Her şey Windows'un büyükçe bir güncelleme yapmasıyla başladı. Yaklaşık bir saat kadar falan sürdü. Tabii bu esnada hiçbir iş yapamadım. Çevirimi yetiştirmem gerekiyor, vakit boşa geçiyor... Kurbanlık koyun gibi bir saate, bir ekrandaki mavi yazılara bakıp duruyorum. Neymiş? Cortana yükleyecekmiş, Edge kuracakmış. Evladım bana sordun mu, sen bunları kullanacak mısın diye? Cık-cık...

Neyse, bir ömür gibi gelen bir sürenin ardından nihayet güncelleme sona erdi. Ben de hemen çeviri dosyamı açtım. Derken çat! Mavi ekran vermesin mi laptop? Verdi vallahi... Küt diye çöküverdi, kapandı gitti her şey. Alelacele bir daha açtım, hemen Word'e gireyim de kaydetmediğim çevirileri kurtarayım dedim. Ama çat! Bir daha mavi ekran verdi. Sonra bir daha, bir daha... Nihayet bilgisayarı açabildiğimde ne kurtarma dosyası kalmıştı ne bir şey. Gitti yaptığım son çevirilerin hepsi. Üstelik son 50 sayfadaydım.

Ne yapsam ne etsem derken önce son yüklenen güncelleştirmelerin hepsini kaldırdım. Ama fayda etmedi; mavi ekranın amansız saldırısına uğradım yine. Ben de el mi yaman, bey mi yaman diyerek bu sefer de sistem geri yükleme yaptım; laptopu daha önce düzgün çalıştığı bir tarihe aldım. El yaman, dedi laptop pişkin pişkin sırıtarak ve hepten sapıttı. 

Önce fan gitti. Sustu, çalışmaz oldu. "Fanla Windows'un ne alakası var yahu?" diye hönkürdüm kibarca. Fan olmadan olmaz; benim laptop zaten aşırı sıcakkanlı, durmadan ısınıyor. Devreler yanar mazallah. Dur dedim, internetten bir bakayım çözümüne. Bu sefer de internet kesilmesin mi?! Hem de ne kesilmek; 48 SAAT boyunca düzelmedi! Belediye kazı çalışması yaparken Kablonet'in fiber hattını koparmış, bir türlü onaramadılar. Evde ne internet kaldı ne de televizyon. E, laptopu da açamıyorum. Mobil internetten bakayım, cep telefonunu modem olarak kullanayım dedim. Bu sefer de Vodafone arıza verdi. Gel de kafayı yeme...

Neyse efendim, 48 saatin sonunda nihayet (!) arıza giderildi. Ben de hemen fan sorununu araştırmaya başladım. Benim laptopta bir tuş var, basınca fanı turboya alıyor. Ekstra soğutma yapıyor güya ama ekstra gürültüden başka bir işe yaradığını görmedim daha. Ona basın, bakalım çalışıyor mu demiş çözüm merkezi. Bastım... Aaa, çalışmıyor?! E o zaman sürücüde sorun var, sitemizden indirip kurun demişler. İndirdim, yüklemeye çalıştım ama ı-ıh, bana mısın demiyor hain domdom. 

O zaman falanca programı ve sürücüleri toptan kaldırın, baştan kurun demiş çözüm merkezi. Ben de öyle yaptım, sürücüyü bir daha yükledim, laptopu baştan başlattım ve voila! Fan çalıştı! Ama bu sefer de ses gitti! Ne müzik dosyaları açılıyor ne videolarda ses var. Çıt yok çıt! Tabii fanın uğultusu dışında... 

Sinirden bacağımı kemirerek yine çözüm merkezinin yolunu tuttum. Ses sürücüsünü indirip yükleyin demişler bu sefer de. İndirdim, olmadı tabii. YİNE o programı ve sürücüleri toptan silip hepsini baştan yüklememi istiyor. Sildim, çalıştırdım, bu sefer de MOUSE gitti. Hem de dokunmatik mouse'la beraber.

İşte o anda elime balyozu aldım... demek isterdim ama yapmadım tabii öyle bir şey. Laptoplar olmuş 20.000 lira. Öküz alınır o parayla olm, öküz! Bu sefer de oturdum, mouse çalışmadığı için klavyenin ok tuşları, Tab tuşu, Windows tuşu, DOS komut istemi falan filan derken uğraşa uğraşa, 90'lardaki QBasic ve MS-DOS günlerimden kalma mağara tekniklerimle bir şekilde yine kaldırdım bütün sürücüleri. Bu sefer fan, ses kartı ve dokunmatik mouse sürücülerinin hepsini birden indirdim. Yükledim veee... OLDU!

Oldu ama saat de gece 3 oldu... Bu sefer de ben mavi ekran verdim tabii; vurdum kafayı yattım. Gitti iki gün boşu boşuna :( 

Sen bilmezsin, ben bilirim!

Bundan sonraki çevirimde sırf inat olsun diye MS Word'ün altını mavi mavi çizip "O yabancı bir kelime, bunu kullan!" diye direttiği şeyleri yazacağım.

* Motivasyon değil, isteklendirme! - "Bu durum onlar için bir isteklendirme kaynağıydı."

* Anektot değil, hikâyecik! - "Kitaptaki bütün hikâyecikler en az iki kişi tarafından doğrulandı."

* Konsept değil, kavram! - "Sanatçılar kavram çizimlerini hazırlamaya başladı."

* Logo değil, ayırmaç! - "Böylece markalarını tanıtacak, güzel bir ayırmaç tasarlamayı başardı."

* Efekt değil, sesleme! - "Görsel sesleme ekibi işe koyuldu."

* Nüans değil, çalar! - "Sıra ince çalarları ayarlamaya geldi."

* Klip değil, görümsetme! - "Bir dizi kısa görümsetmeyle kahramanlarını tanıttılar."

Hmpf... 😑😑😑

Dön baba dönelim...

Geçen gün annemi bir nöroloji doktoruna götürdüm. Kadın annemi iyice bir muayene ettikten sonra hastane giriş-çıkış raporlarını, MR çekimlerini vs görmek istediğini söyledi. Bunları nereden edinebileceğimi sorduğumdaysa beyin cerrahımızla görüşmemizi, onun yardımcı olacağını belirtti. Bunun üzerine beyin cerrahıyla iletişime geçtim ben de. O da raporların kendisinden olmadığını, hastaneye başvurmam gerektiğini söyledi. Peki...

Dün kuşandım maskemi, taktım lastik eldivenlerimi, atladım arabaya ve soluğu hastanede aldım. Aldım almasına da doktorun istediği raporları nereden edinebileceğim hakkımda hiçbir fikrim yok. Doğal olarak danışmanın yolunu tuttum ben de. Masanın arkasında bakımlı bir kadın oturuyordu. Dedim, "Merhaba, epikriz raporunu nereden alıyoruz acaba?" Kadın dönüp bana şöyle bir baktı, "Bilmiyorum, danışmaya sorun," dedi sonra da, kafasını çevirip. "Ee, danışma siz değil misiniz?" diye sordum. "Hayır," dedi, "ben başka departmanda çalışıyorum, bir arkadaşı ziyarete geldim sadece." Hah dedim, düştük yine bir devlet dairesine, gene başlıyoruz...

Bir süre bekledikten sonra gerçek danışma memuresi köşeyi döndü, kendisini bekleyen arkadaşını görünce tiz bir sevinç çığlığı attı, koşarak masaya yaklaştı ve hararetle laflamaya başladılar. Ben de yüzümde sahte bir tebessümle sakince fark edilmeyi bekledim bir köşede. Sonunda (!) danışma memuru beni görüp ne istediğimi sordu. "Epikriz raporunu nereden alabilirim?" diye sordum tekrar. "Ay, bilmiyorum ki! Bugün işte ilk günüm. Durun birine sorayım," deyip gitti kadın. Orada öylece kalakaldım tabii. Dedim hadi neyse, ilk günüymüş, olur böyle şeyler...

Beş dakika kadar sonra geri dönüp, "Başhekimlikten alınıyormuş," dedi danışma memuru. Sonra da ilk konuştuğum, danışma olmayan ama danışmada oturan kadına dönüp, "Sen başhekimlikte çalışmıyor muydun canım?" diye sordu. Öteki kadın da, "Evet. Gelin, ben size göstereyim yerini," deyip düştü önüme. "Ulan madem senin çalıştığın yerden alınıyor, niye en başta söylemedin be kadın?!" diyemedim tabii... Onun yerine kulaklarımdan hafif buhar bulutları püskürterek takip ettim onu.

Başhekimlik bölümüne girmemizle bana yol gösteren kadının sevinç çığlıkları eşliğinde oradaki başka bir danışma memurunun yanına koşması bir oldu. Gene laflamalar, gülüşmeler ve yüzünde sahte bir tebessümle bekleyen bir ben... Bir müddet sonra artık dayanamayıp gürültüyle genzimi temizledim, ikisi de dönüp bana baktı. "Epikriz..." dedim krize girmeme ramak kala. "Bir alt katta. Arşivden alacaksınız," dediler, sohbetlerine geri dönmeden önce. Arşiv... Peki...

Merdivenlerden alt kata inip Arşiv'i buldum. Siz deyin Resident Evil, ben diyeyim Fahrenheit: Indigo Prophecy oyunundan fırlamış gibi bir yer çıktı karşıma. Bir sürü kocaman dolap, yanlarında vanalar... Vanaları çeviriyorsunuz, dolaplar sağa sola kayarak yer açıyor falan. Neyse, orada da hatırı sayılır bir süre bekledikten sonra bir memur çıkıp ne istediğimi sordu. "Epikriz raporu alacaktım," dedim. 

"Rapor size mi ait?" diye sordu. 

"Hayır, annemin," dedim. 

"O zaman veremeyiz, hastanın kendi gelmesi lazım," dedi adam. 

"İyi de hastam yürüyemiyor. O yüzden buradayım. Doktorlar muayene edebilmek için raporları görmeleri gerektiğini söyledi."

"O zaman hastanızı bir notere götürüp vekaletname almanız lazım."

"Yahu hastam notere gidebilecek olsa buraya getiririm zaten!" 

Ama yok... Adam Nuh dedi, peygamber demedi. "Peki, bunun başka bir yolu yok mu? Nasıl alabilirim bu raporu?" diye sordum sonunda, teslim olup. Verdiği cevap evlere şenlikti.

"Danışmaya sorun."

Peki, danışmaya geri döndüğümde masasında kim yoktu bilin bakalım? Tabii ki danışma memuru! Neyse, sonunda epikriz raporunu kriz geçirmeden almayı bir şekilde başardım. Sevincimi kursağımda bırakan şeyse MR çekimlerini almak için önümde beni yeni bir prosedürler yumağının beklemesiydi. Canın çıksın bürokrasinin ateşten çemberi...

Arabayı al, kolaylık olur

İzmir'in Gıda Çarşısı bölgesinde, özel bir şirkette muhasebecilik yaptığım zamanlar... Bir akşam, epey geç vakitte yorgun argın kepenkleri kapattık. Fazla mesai yapmıştık... yine. Tam eve gidiş yoluna koyulmak için metro istasyonuna doğru yürümeye başlamıştım ki şirketin ortaklarından Turgay abi arkamdan sesleniverdi. "İhsan, hadi gel bu akşam ben bırakayım seni eve!"

Sevindim tabii. Akşamları o yorgunlukla metroya yürümek de, metroda ayakta dikilmek de az buçuk eziyet oluyordu çünkü bünyeye. Böylece teşekkür ettim kendisine ve atladım şirket arabasına. Yol boyunca epey laklak ettik, güldük, eğlendik. Sonunda bizim eve vardık. Turgay abiye tekrardan teşekkür edip arabanın kapısını açtım, bir ayağımı dışarı attım veeee... O anda aklıma feci bir şey dank etti. "Ben bugün işe annemin arabasıyla gelmiştim yahu!" dedim gözlerimi fal taşı gibi açarak. Annemin kıymetli mi kıymetli arabası taaa Gıda Çarşısı'nda, geceleri feci derecede ıssız ve bir o kadar da tekinsiz olan o yerde kalakalmıştı. Hemen yanı gecekondu mahallesi. Biraz ötesi İzmir'in en kötü şöhretli mahallesi... Turgay abi kahkahayı patlattı tabii. "Kalsın, bir şey olmaz. Yarın akşam onunla dönersin," deyip benimle vedalaştı. 

İyi bari dedim, çıktım eve. Ama annem razı gelir mi hiç? Arabanın Gıda Çarşısı'nın metruk sokaklarında kaldığını duyar duymaz bastı evham dolu çığlıkları. Babam da başladı tabii hemen. Arka arkaya bir sürü şirin ihtimal sıraladılar: Çalarlar! Parçalarlar! Lastiklerini sökerler! Hurdaya çevirirler!

Tamam tamam, anlaşıldı diyerekten tekrar çıktım yola. Az önce şirket arabasının rahat koltuğunda oturup şen şakrak geçtiğim yolları bu sefer gecenin bir vaktinde, son metro ve otobüs seferleriyle aşma gayretine girmiştim. Neyse ki bir şekilde vardım. Vardım varmasına amma gündüzleri arabalar ve insanlarla kaynayan o yer gitmiş, yerine âdeta Gotham City sokakları gelmişti. Grup hâlinde cirit atan tekinsiz tipler, gelene geçene havlayan sokak köpekleri, lambaları yanıp sönen karanlık sokaklar... Ben de her cesur erkeğin yapacağı şeyi yapıp "Annecim!" iniltileri eşliğinde, en ufak gölgeden bile kaçına kaçına gittim arabanın yanına. Harbiden de park yerinde bir tek bizim araç kalmıştı. Etrafında bir tanecik bile başka taşıt yoktu. Hemen koştum yanına, attım kendimi içeri ve tüm kapıları kilitleyip bastım gaza... Çok şükür ki kazasız belasız döndüm eve. Peki, ben bunca sene sonra bu anıyı neden hatırladım? Onu da anlatayım efendim.

Bugün ilaç almak için eczaneye gitmem gerekiyordu. Hava çok sıcak olduğundan babam ısrarla "Arabayı al oğlum, kolaylık olur," dedi. Ben inat ettim, istemez dedim, eczane 3-4 sokak aşağıda. Ama kabul ettiremedim tabii. Çünkü babanın dediği olur! Neyse, aldım arabayı, gittim eczaneye. Önünde yer yoktu, ben de bir ara sokağa saptım, kıyıda köşede bir park yeri buldum. Yanaştım, indim, eczaneye yollandım. Uzunca bir muhabbet ve alınan bir sürü reçeteli ilaç sonunda başladım eve "yürümeye!" İlaç çantaları elimde, hava sıcak, yüzümde maske... Bana mısın demedim, yürüdüm. Tam apartmanın önüne geldiğim sırada aklıma ne geldi dersiniz?  

"Ben bugün eczaneye bizim arabayla gitmiştim yahu!"

Pardon!

Geçen günkü kargo hadisesini bizimkilere anlatınca kardeşim Metin önce gür kahkahalar eşliğinde benimle bir güzel dalga geçti, sonra da hevesle kendi anısını anlatmaya başladı.

"O değil de geçen hafta bizim gündelikçi Leyla Abla'nın yaptığı şeyi hayatım boyunca unutamayacağım!" dedi. "Öyle mi? Ne yaptı?" diye sordum. Birkaç saniye sessizlik oldu, sonra da kardeşimin yüzündeki gülümseme yavaş yavaş soldu. "Bilmem, unuttum..." 

Bu sefer de ben kahkahalara boğuldum tabii. Kendisi benden daha çok güldü, o ayrı. Neyse, aradan bir süre geçtikten ve bolca ıkınmadan sonra ne anlatacağını hatırladı. Olay şöyle: 

Geçen gün bizim evin zili çalmış. Şans bu ya, kapıya da gündelikçi teyzemiz bakmış. Normalde diyafonla konuşmayı sevmediği için hiç bakmaz. Neyse, basmış düğmeye, "Kim o?" demiş o şiveli sesiyle. Aradan kısa bir sessizlik geçmiş, yine "Kim o?" diye sormuş. Sonra da kapatmış. Zil yine çalmış, bizimki yine, "Kim o?" diye sormuş, biraz bekleyip gene kapatmış. Sonra bir daha, sonra bir daha, bir daha... 

Kardeşim de ne oluyor diye merak etmiş, içerideki odadan kalkıp gelmiş. Tam o sırada Leyla Abla bağırmaya başlamış. "Yav ne diye pardon pardon diyip duruyon? Kim o diyom, pardon diyon. Kim o diyom, pardon diyon. Sonra yine zile basıyon! Sapık mısın nesin?"

"Ne oldu abla?" diye sormuş kardeşim. "Kim o diyom, pardon diyo! Sapıktır galiba," diye cevap vermiş Leyla Abla, hışımla. Kardeşim şöyle bir duraksamış, kısa bir anlığına düşünmüş, sonra da "Kargo diyor olmasın abla?" diye sormuş.

Leyla abla önce bir müddet boşluğa bakmış, ardından gözleri panikle ardına dek açılmış ve "Olabilir valla..." demiş yavaşça. Metin diyafonu açıp tekrar kim o diye sormuş. Karşıdan bocalamış bir "Kargo?" sesi gelmiş tabii. Bunu öğrenen Leyla abla utancından hemen evin arka odalarına doğru gözden kaybolmuş :) 

"Kapıyı açtığımda kargocu yaklaşsa mı, yoksa uzak mı dursa bilemiyordu," diye gülüyordu Metin anlatırken. Herhalde tımarhaneye falan geldiğini sanmıştır adam. Eh, haksız da sayılmaz, değil mi...?

Ev Sahiplerinin Lisanı hakkında

Elçilik Kenti'nin çevirisini düzeltirken yaptığım küçük dokunuşlardan biri de Ev Sahiplerinin Lisanıyla ilgili. 

Kitapta Ariekalılar, ya da yerel halk tarafından "Ev Sahipleri" olarak adlandırılan bir uzaylı ırkı var. Bu uzaylılar iki farklı ağza sahip. Dolayısıyla da konuşurken aynı anda iki farklı ses, iki farklı kelime çıkarıyorlar. 

Yazar China Mieville bu durumu belirtmek için uzaylıların konuşmalarını kesir çizgisiyle ayırarak yazmış. Böylece üstteki ve alttaki kelimelerin aynı anda duyulduğu izlenimini vermeye çalışmış.

Ama bizdeki ilk çeviride bu konuşmalar kesir çizgisiyle değil, kesme işaretiyle ayrılarak yazılmış. O yüzden üstteki bu örneğin çevirisi önceki baskıda şöyle olmuş: 

“hoş geldiniz kaptan/hoş geldiniz kaptan,” dedi İspanyol Dansçı. “lütfen bizimle gelin/lütfen bizimle gelin.”

Tabii ben mükemmeliyetçi ("kıl" diye okunur) biri olduğum için diyalogların bu hâli hiç içime sinmedi. Ben de bunun üzerine Yordam Kitap'ın sahibi Hayri Bey'le görüştüm, ona durumu buradaki örneklerle açıkladım ve yazarın yaptığı gibi, kesir çizgisiyle yazdığım takdirde kitabın basılı hâlinde bir sorunla karşılaşıp karşılaşmayacağımızı sordum. Onlar da ufak bir deneme yaptılar ve bu şekilde basmanın mümkün olduğunu söylediler. Dolayısıyla Elçilik Kenti'nin yeni baskısında (matbaada son anda bir karışıklık olmazsa) Ev Sahiplerinin konuşmaları aslına uygun şekilde, aşağıdaki gibi olacak :)

Kolay Gelsin!

Geçen hafta internetten elektronik bir şey satın almam icap etti. Siparişimi verdim, ödemeyi yaptım ve kargoyu beklemeye başladım.

Birkaç gün sonra telefonum çaldı. "Alo?" dedim. "KOLAY GELSİN!" diye bağırdı arayan adam. Ahizeyi yüzümden biraz uzaklaştırıp telefona garipseyerek baktım. İş yeri sanıyor burayı herhalde, diye düşündüm. "Buyurun?" dedim. "Bir kargonuz var. Adreste misiniz?" diye sordu. Ben de evet dedim. "Birazdan oradayım," dedi adam. "Peki, kolay gelsin," dememle adamın "KOLAY GELSİN!" diye bağırması bir oldu.

Beş dakika sonra bu sefer de kapı çaldı. Bir koşu diyafona yetişip "Kim o?" dedim. "KOLAY GELSİN!" diye bağırdı yine aynı adam. Allah Allah... Manyak mıdır nedir? Benim ona kolay gelsin demem gerekirken durmadan o bana aynı şeyi söylüyor. Deli mi ne??

...diye düşünürken asansörün ding! sesi duyuldu ve kargocunun bizim kata vardığını anladım. Kapıyı açmamla adamın yüzüme, "KOLAY GELSİN!" demesi bir oldu tabii. Tam şalterlerim çat, çat, çat diye atmaya başlamış, gözüme siyah bir perde iner gibi olmuştu ki... adamın şapkasını görüverdim. "Kolay Gelsin Kargo" yazıyordu üstünde... Haaa, dedim içimden. Meğer kargo şirketinin adı buymuş. O anda cahilliğime mi ağlasam, adamın iş aşkına mı gülsem bilemedim.

"Yeni bir kargo şirketi galiba?" dedim, şapkasını göstererek. "Evet, KOLAY GELSİN!" diye yanıtladı adam. "Peki, teşekkür ederim," dedim paketi alıp. Arkasından dayanamadım, adam tam asansöre binecekken yapıştırdım. "KOLAY GELSİN!" Tahmin edemediğim şeyse kargocunun kabinden cevap yetiştireceğiydi. "KOLAY GELSİN!"

Normali beni bulmaz ki zaten...

Nenning???

Bir, "Bundan sonra editörlüğünü yaptığım çevirilerle ilgili yorumda bulunmayacağım!" sözünün bir kez daha çiğnendiği yazıya daha hoş geldiniz.

Elçilik Kenti'nin çeviri düzeltisine devam ediyorum. Gerçi yazar China Mieville'in karmaşık yazım stili sağ olsun, ben mi kitabı düzeltiyorum, yoksa egomu hunharca ayaklar altına almak suretiyle kitap mı beni düzeltiyor bilemiyorum. Her neyse...

Kitabın bir bölümünde karakterlerden biri için bir tür benzetme yapılıyor. Gerçek ismi yerine yaptığı işe uygun bir isim takıyorlar kendisine. Ve bunun bir "kenning" olduğu söyleniyor. Kitabın ilk baskısındaki çeviri şöyle: 

“Ona ne diyorlar biliyor musunuz? Uyuşturucu-tanrı.”
Kısa bir sessizliğin ardından, “Bu bir lakap (kenning),” dedim dikkatle.
“Hayır,” dedi Bren. O birleşik mecaz için söylenen eski terimi kimlerin bildiğini tartmak için odaya göz gezdirdi. “Bu kemik evi gibi değil, Avice.” Göğsünü, kendi kemik evini yumrukluyordu. “Daha basit. Yalnızca gerçek.”

 

Gördüğünüz gibi, eski tercümede "kenning" kelimesi "lakap" olarak çevrilmiş. Aslında bir bakıma mantıklı... Ama ondan sonra gelen diyaloglarla tutarsızlık yaşanıyor bu sefer de. Çünkü lakap kelimesinin anlamı metnin şu hâliyle, "birleşik mecaz için söylenen eski terim" olarak açıklanmış oluyor. Okuyunca da doğal olarak ne alaka diyor insan. Dahası, kenning için verilen "kemik evi" örneğinin de bizde hiçbir anlamı yok. "Bone-house", yani kemik-evi eski İngilizcede vücut, göğüs sözcükleri için kullanılan bir tür benzetme. İşte kenning ile kast edilen şey de aslında bu: Bir şeyi direkt olarak söylemek yerine onu dolaylı olarak anlatan "iki kelime" kullanmak.

Tabii ilk başta bunu bilmiyordum. İngiliz Dil Edebiyatı değil, tekstil mezunuyum çünkü. Düne kadar bana "Kennnig nedir?" diye sorsalar muhtemelen vereceğim cevap "Nenning?" olurdu :) Hâl böyle olunca içimdeki Saadettin Teksoylarla birlikte hummalı bir araştırmaya giriştim. Gelin görün ki bizdeki sözlüklerin hiçbirinde kenning teriminin anlamı bulunmuyor. 

Allem ettim kallem ettim, internetin altını üstüne getirdim ve sonunda bazılarının buna "mecaz-ı mürsel" dediğini keşfettim (Edebiyat okuyanlar yüzlerini buruşturarak hatırlamıştır şimdi bunu). Kenning'i karşılayan en iyi şeyin bu olduğu hakkında alevli tartışmalara bile denk geldim bazı sitelerde. Ama bence yanılıyorlar. Neden? Çünkü şöyle;

Kenning, eski İngiliz şiirlerinde bariz bir şeyi "iki kelimeyle" anlatma yolu olarak geçiyor. Deniz değil de "yelken yolu," güneş değil "gök mumu," kan değil "savaş teri..." Ya da yukarıdaki örnek olduğu gibi, göğüs yerine "kemik evi."

Ama mecaz-ı mürsel bir kelimenin yerine "sadece tek kelime" getirilerek yapılıyor. Mesela, "Sınıf, yeni öğretmenini merakla bekliyordu," gibi. Burada "öğrenciler" yerine sınıf kullanılmış. İşte bu mecaz-ı mürsel. Dolayısıyla kenning'le alakası yok.

Ne olabilir, ne olabilir diye düşündüm durdum bunun üstüne dün bütün gün. İngilizce derslere bakıyorum, yok. Akademik makalelere bakıyorum, yok. Sözlükleri karıştırıyorum, yok. Hepsi kenning'in ne olduğunu anlatıyor ama Türkçedeki karşılığını bilen yok.

Sonunda, bir grup İngilizce öğrencisinin kendi aralarında gerçekleştirdikleri bir yazışmaya denk geldim (Düzgün çeviri yapmak adına her tür yazışmanız itinayla okunur). "Ya bu kenning denen şey biraz bizim dolaylama gibi bir şey aslında," demiş birisi. Dolaylama! İşte bu ya!

"Derya kuzusu" (balık), "ince hastalık" (verem), "beyaz perde" (sinema) gibi dolaylı yoldan, "iki kelimeyle" anlatma yöntemine dolaylama deniyor bizde. Dahası, internette "kenning ve dolaylama" olarak aratınca "Türkçe eğitimi veren İngilizce kaynaklarda" hakikaten de bunun için "dolaylama" adının kullanıldığını gördüm. O cümleyi yazan arkadaşa buradan selam olsun.

Ondan sonrası biraz daha kolaydı. Tek yapmam gereken "kemik evi - göğüs" benzetmesinin yerine geçebilecek, benzer bir dolaylı anlatım bulmaktı. Onu da "kafa - akıl kutusu" ile bir nevi çözdüm diyebilirim. Tam karşılığı olmadı ama en azından anlaşılır, en azından yazarın anlatmak istediğine sadık bir çeviri çıktı ortaya.

“Ona ne dediklerini biliyor musunuz? Uyuşturucu-tanrı.”
Kısa bir sessizliğin ardından, “Bu bir dolaylama,” dedim dikkatle.
“Hayır,” dedi Bren. İkili mecazlar için kullanılan bu eski terimi kimlerin bildiğini görmek için odaya göz gezdirdi. “Bu akıl kutusu gibi bir şey değil Avice.” Kafasına, kendi akıl kutusuna hafifçe vurdu. “Bu daha dolambaçsız bir şey. Gerçeğin ta kendisi sadece.”

Ha, niye bu kadar uğraştın derseniz, kitap zaten başlı başına dil ve dilbilgisi üzerine. China Mieville sadece bir bilimkurgu yazmamış, aynı zamanda lisanın sınırlarını zorlamış. Tabii bu arada benim akıl sağlığı sınırlarımı da zorluyor, orası ayrı.

İşte güneşli bir pazar günü bunlarla eğleniyorum ben de :) Ne güzel di mi?

Bir Şeyler Biter...

2009'dan beri üyesi olduğum Kayıp Rıhtım'daki site yöneticiliği ve genel yayın yönetmenliği görevlerimden ayrılma kararı aldım.

Burası bana çok şey kattı, inkar edemem. Eğer bugün 3 basılı kitabı olan bir yazar, kendi çapında tanınmış bir çevirmensem bunu Kayıp Rıhtım'a borçluyum. Foruma uğramaya devam edebilirim. Yazmak için söz verdiğim birkaç inceleme de var. Ama artık ayrılık zamanı.

Başta kurucusu Hakan Tunç olmak üzere orada tanıdığım, hayatıma renk katan herkese teşekkürler.